Cztery klasyczne teorie uczenia się dorosłych: Knowles, Kolb, Mezirow i Flavell

Szymon Słoma 01 listopad 2025 Odsłon: 741

Uczenie się dorosłych to temat, który pojawia się w rozmowach o rozwoju, zmianie i edukacji. W przeciwieństwie do dzieci, dorośli uczą się inaczej – mają za sobą doświadczenie, określone przekonania i motywacje.

W historii andragogiki – czyli nauki o uczeniu się dorosłych – pojawiło się kilku autorów, którzy ukształtowali to, jak dziś o tym myślimy. W tym tekście chciałbym przybliżyć cztery najważniejsze koncepcje uczenia się dorosłych: Malcolma Knowlesa, Davida Kolba, Jacka Mezirowa i Johna Flavella.

[Artykuł edytowany w dniu 12.04.2026 r. – uzupełniony o koncepcję Johna Flavella].

Malcolm Knowles – samodzielny i świadomy uczeń

Malcolm Knowles w latach 70. wprowadził pojęcie andragogiki – nauki o uczeniu się dorosłych. Twierdził, że dorośli uczą się inaczej niż dzieci, ponieważ mają już własne doświadczenia i potrzebują rozumieć sens tego, czego się uczą. Według Knowlesa, dorosły:

uczy się najlepiej, gdy sam kieruje swoim procesem,
korzysta ze swojego doświadczenia,
chce się uczyć rzeczy, które mają zastosowanie tu i teraz,
jest motywowany bardziej wewnętrznie niż zewnętrznie.

To podejście stało się podstawą nowoczesnych metod nauczania dorosłych – od kursów zawodowych po coaching i mentoring. Knowles zaproponował, że dorosły uczeń nie potrzebuje kogoś, kto „wie lepiej”, tylko kogoś, kto potrafi stworzyć warunki do samodzielnego odkrywania. Kogoś, kto nie tyle uczy, co towarzyszy w procesie uczenia się — zadaje pytania, inspiruje i pomaga odnaleźć sens w tym, co nowe.

David Kolb – uczenie się przez doświadczenie

Kilka lat później David Kolb opisał proces uczenia się jako cykl doświadczenia. Według niego wiedza powstaje, gdy człowiek przechodzi przez cztery etapy:

Doświadczenie konkretne – coś przeżywamy lub próbujemy,
Refleksja – zastanawiamy się, co się wydarzyło,
Konceptualizacja – tworzymy z tego wniosek lub teorię,
Eksperymentowanie – testujemy nowy sposób działania.

Ten model jest bardzo praktyczny – świetnie pasuje do sportu, nauki umiejętności czy rozwoju zawodowego. U Kolba nie chodzi o „wiedzę z książki”, ale o uczenie się poprzez działanie i obserwację. Każde nowe doświadczenie staje się punktem wyjścia do kolejnego cyklu uczenia się. W praktyce oznacza to, że uczymy się nie wtedy, gdy wszystko idzie zgodnie z planem, ale właśnie wtedy, gdy coś nas zaskakuje i zmusza do zmiany. To moment, w którym zatrzymujemy się, patrzymy z boku i próbujemy inaczej — i właśnie wtedy doświadczenie zamienia się w wiedzę.

Jack Mezirow – uczenie się, które zmienia sposób myślenia

Trzecim ważnym autorem jest Jack Mezirow, który opisał uczenie się transformacyjne. Według niego, dorosły nie tylko zdobywa wiedzę, ale potrafi zmienić sposób, w jaki patrzy na świat. Proces ten często zaczyna się od tzw. dylematu dezorientującego – sytuacji, która burzy dotychczasowe przekonania. Może to być porażka, zmiana w życiu, utrata kontroli nad czymś, co wcześniej wydawało się pewne.

Ktoś, kto przez lata uważał, że „nie nadaje się do sportu”, trafia na zajęcia ruchowe i po kilku tygodniach zauważa, że ciało potrafi więcej, niż myślał. Ten moment przełamania schematu — gdy doświadczenie podważa stare przekonanie — uruchamia proces refleksji i zmiany. To już nie tylko nauka nowych umiejętności, ale zmiana sposobu myślenia o sobie.

Mezirow zauważył, że właśnie wtedy – w momencie niepewności – zaczyna się prawdziwa zmiana. Poprzez refleksję, rozmowę z innymi i próby zrozumienia nowego kontekstu, dorosły poszerza swoją świadomość. Uczenie się staje się wtedy procesem nie tylko poznawczym, ale także emocjonalnym i egzystencjalnym.

John Flavell – świadomość uczenia się

W refleksji nad uczeniem się dorosłych warto zwrócić uwagę także na koncepcję Johna Flavella, który w 1979 roku opisał zjawisko metapoznania – czyli świadomości własnego procesu uczenia się. Flavell zauważył, że człowiek nie tylko zdobywa wiedzę, ale potrafi również obserwować, jak się uczy, co mu pomaga, a co utrudnia naukę. Ta umiejętność pojawia się szczególnie wyraźnie w dorosłym życiu, gdy doświadczenie pozwala lepiej rozumieć własne reakcje, tempo pracy i sposoby przyswajania nowych umiejętności.

W praktyce oznacza to, że dorosły uczy się skuteczniej, gdy potrafi zatrzymać się i przyjrzeć własnemu procesowi uczenia się. To tutaj pojawia się miejsce na koncentrację, małe porcje materiału, powtarzanie, akceptację błędów, sen i czas potrzebny na utrwalenie doświadczenia. Świadomość tych elementów pozwala lepiej zarządzać własnym rozwojem i sprawia, że uczenie się staje się bardziej spokojne, świadome i dostosowane do indywidualnych możliwości.

Cztery drogi, jeden cel

Knowles mówił o samodzielności, Kolb o doświadczeniu, a Mezirow o refleksyjnej przemianie. Flavell z kolei zwrócił uwagę na świadomość własnego uczenia się i umiejętność kierowania tym procesem. Wszyscy opisują różne elementy tego samego zjawiska, które wzajemnie się uzupełniają. Najpierw pojawia się ciekawość i motywacja (Knowles), potem działanie i doświadczenie (Kolb), następnie refleksja prowadząca do zmiany (Mezirow), a całość dopełnia świadome obserwowanie i porządkowanie własnego uczenia się (Flavell).

Moje spojrzenie

Patrząc na to, jak uczą się dorośli, coraz częściej widzę, że nie chodzi tylko o metody, ale o warunki, w jakich żyjemy i uczymy się. Nie każdy ma taką samą przestrzeń, czas czy wsparcie, żeby się rozwijać. Kultura, w której dorastaliśmy i żyjemy, często określa, czy w ogóle wierzymy, że nauka w dorosłym życiu ma sens. W niektórych środowiskach rozwój jest naturalny — w innych bywa postrzegany jako fanaberia.

Chcieć to móc.

Proste i prawdziwe. Dorosły uczy się wtedy, gdy widzi w tym wartość — dla siebie, dla innych, dla życia, które prowadzi. Czasem impulsem jest kryzys, zmiana pracy, kontuzja albo po prostu wewnętrzne pytanie: czy da się inaczej?

I wreszcie higiena uczenia się — temat, o którym piszę często. Uczenie się dorosłych nie dzieje się przypadkiem. Wymaga koncentracji, zaangażowania, akceptacji błędów i cierpliwości. Lepiej uczyć się w małych porcjach, powtarzać, robić przerwy, spać i pozwolić mózgowi „ułożyć” nową wiedzę. Pomaga też wizualizacja, nazwana w mojej książce metaforą — aby podkreślić jej znaczenie i odważne myślenie o przyszłości.

To wszystko razem tworzy warunki, w których uczenie się staje się czymś więcej niż zdobywaniem wiedzy. Staje się procesem przemiany — spokojnym, konsekwentnym i zakorzenionym w codzienności.

Chwila refleksji

Zatrzymaj się na chwilę i pomyśl, czego ostatnio się nauczyłeś — nie z książki, ale z doświadczenia. Może to była rozmowa, w której zrozumiałeś coś nowego o sobie, może sytuacja, która wymagała odwagi lub zmiany nawyku.
Spróbuj dziś potraktować takie momenty jak materiał do nauki — zatrzymaj się, nazwij, co się wydarzyło, i zastanów, czego Cię to uczy.

A jeśli masz przed sobą coś nowego, co Cię trochę onieśmiela — nie uciekaj od tego. Zrób pierwszy krok. Włącz ciekawość, pozwól sobie na błąd, obserwuj, jak ciało reaguje, jak myśli się zmieniają. To właśnie w takich chwilach — pomiędzy pewnym a nieznanym — dzieje się prawdziwa magia. Obserwuj ją.

Dzięki za uwagę i... do zobaczenia w ruchu!

Szymon

Bibliografia

Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive-developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911.
Knowles, M. S. (1980). The Modern Practice of Adult Education: From Pedagogy to Andragogy. Englewood Cliffs, NJ: Cambridge Books.
St. Clair, R. (2024). Andragogy: Past and Present Potential. New Directions for Adult and Continuing Education, (191), 15–27.
Kolb, D. A. (1984). Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
Morris, T. H. (2020). Experiential Learning – A Systematic Review and Revision of Kolb’s Model. Interactive Learning Environments, 28(8), 1744–5191. https://doi.org/10.1080/10494820.2019.1570279.
Mezirow, J. (1991). Transformative Dimensions of Adult Learning. San Francisco: Jossey-Bass.
Perkowska-Klejman, A. (2019). Transformacyjne uczenie się dorosłych w świetle teorii Jack’a Mezirowa. Edukacja Ustawiczna Dorosłych, 1(2019), 45–53.