„Wiele osób z nastawieniem na trwałość uważa, że to świat powinien się zmienić, a nie oni. Czują, że należy im się coś lepszego – lepsza praca, lepszy dom, lepszy współmałżonek. Świat powinien docenić ich wyjątkowe zalety i odpowiednio ich traktować”. Cytat ten pochodzi z książki Nowa psychologia sukcesu, której autorką jest profesor Carol Dweck – pracownik naukowy Uniwersytetu Stanforda (Wydawnictwo Muza, Warszawa 2021). Choć tytuł książki nie zachęcał – bo miałem wrażenie, że to kolejna książka motywacyjna – to okazała się ona jedną z lepszych publikacji, które czytałem. Ilość cennych wskazówek jakie w niej znalazłem, przeszła moje najśmielsze oczekiwania. Mało tego, uważam, że to jedna z tych książek, które powinien przeczytać każdy z nas. Polecam!
Autorka książki stawia tezę, że ludzie kierują się w życiu nastawieniem na trwałość lub na rozwój.
Co to znaczy?
Osoby nastawione na trwałość wierzą, że niektórzy ludzie są z natury lepsi, inni – gorsi. Są ci zdolniejsi i ci mniej zdolni. Dzięki takiemu podejściu, dzielą swoje otoczenie. Jeżeli ponoszą porażkę, mogą myśleć o sobie: jestem słaby, to nie dla mnie, mam pecha. Natomiast na sukces mogą zareagować stwierdzeniami: jestem mądry, jestem wyjątkowy, jestem lepszy od innych.
Osoby nastawione na trwałość nie wierzą w zmianę – uważają, że ludzie się nie zmieniają. Dzięki takiemu nastawieniu, jeśli są uważane za osoby zdolne i wybitne, to za wszelką cenę będą dążyć do utrzymania tego statusu. Jeżeli w czymś nie są dobre, to nie podejmują prób bycia lepszymi, bo grozi to porażką. Winą za ewentualne porażki obarczają innych. Autorka zaobserwowała, że studenci nastawieni na trwałość częściej zapadają na depresję.
W książce znajdziemy następującą charakterystykę osób nastawionych na trwałość: „[...] ludzie, którzy wierzą w stałe cechy, czują palącą potrzebę odnoszenia sukcesów, a kiedy im się to udaje, odczuwają coś więcej niż zwykłą dumę. Nierzadko ogarnia ich poczucie wyższości, ponieważ sukces oznacza, że ich własne wrodzone cechy są więcej warte niż przymioty innych”.
Na drugiej szali są osoby nastawione na rozwój. Nie wierzą one w podział na ludzi zdolniejszych i mniej zdolnych. Wierzą natomiast, że każdy może być lepszy od samego siebie z przeszłości. To brzmi jak banał, ale te osoby naprawdę tak myślą i w życiu kierują się tym przekonaniem.
Jeśli osobie nastawionej na rozwój zdarzy się porażka, to możemy od niej usłyszeć: Nie włożyłem tyle pracy ile konkurencja. Tym razem nie udało się, ale mam swoje ważne lekcje i następnym razem bardziej się przyłożę. Muszę bardziej uważać. Muszę bardziej się starać. A gdy taka osoba odnosi sukces, to może stwierdzić: Włożyłem w to dużo pracy. Dałem z siebie wszystko. Opłacało się trenować. Konkurencja była wymagająca, ale byłem dobrze przygotowany i poradziłem sobie lepiej.
Dla osoby z nastawieniem na rozwój każda nowa sytuacja to wyzwanie, dla osoby nastawionej na trwałość – obrona status quo.
Zagrożenia – nastawienie na trwałość i nastawienie na rozwój
Osoba z nastawieniem na trwałość, gdy uważa się za osobę mniej zdolną nie podejmuje wyzwań, myśląc: przecież to nie dla mnie. A gdy uważa się za mądrą i ponadprzeciętną, również może nie podejmować wyzwań, bo przecież w obliczu porażki jej status quo zostanie zaburzone. Jeśli osoba nastawiona na trwałość dozna jednak porażki, to prawdopodobnie, w swoim mniemaniu, nie ona będzie winna, tylko na pewno inna osoba lub czynniki zewnętrzne.
Sportowiec przegrywający mecz może powiedzieć: mecz przegrany przez sędziego, przegrałem przez wiatr, nie ta nawierzchnia, za głośni kibice. Taka osoba najpierw szuka przyczyn na zewnątrz. Nie widzi, co mogłaby sama zrobić, aby następnym razem wygrać. Jak pisze autorka książki: „przy nastawieniu na trwałość zaszufladkowanie – zarówno pozytywne, jak i negatywne – może ci namieszać w głowie. Kiedy otrzymujesz pozytywną etykietę, możesz się obawiać że ją utracisz, natomiast w przypadku negatywnej zaczynasz się martwić, że na nią zasługujesz”.
Natomiast zawodnik nastawiony na rozwój może powiedzieć: Sędzia prawdopodobnie pomylił się przy tej piłce, kolejne muszę grać inaczej. Jest wiatr, jak mogę go wykorzystać? Przegrałem – ok, co teraz, jakie wnioski wyciągam, co dalej? I znowu przywołam słowa autorki książki: „Nawet przy nastawieniu na rozwój porażka zazwyczaj boli. Ale nie definiuje tego, kim jesteś. To po prostu problem, z którym trzeba się zmierzyć, rozwiązać go i wyciągnąć z niego naukę”.
Predyspozycje
Prawdopodobnie każdy z nas ma jakieś predyspozycje, ale nastawienie tego nie kwestionuje. Odpowiednie nastawienie pozwala nam godnie przyjmować porażki i wierzyć, że zawsze możemy poprawić swoje umiejętności i rozwinąć kompetencje w dowolnej dziedzinie.
Z punktu widzenia osoby zajmującej się ruchem, mogę powiedzieć, że każdy z nas ma dryg do czegoś, każdy – do czegoś innego. Nie oznacza to jednak, że w dziedzinach, do których nie mamy szczególnych predyspozycji, nie możemy się poprawić. Zawsze możemy!
Doświadczeni trenerzy podkreślają, że talent jest ważny, ale pracowitość – niezbędna.
Autorka książki, z kolei, pisze o tym tak: „z faktu, że niektórzy ludzie nie potrzebują specjalnego przygotowania, aby pewne rzeczy robić dobrze, nie należy wnosić, że pozostali nigdy nie opanują tych umiejętności (ba, jeśli się przyłożą do nauki, w końcu mogą się nawet okazać lepsi!)”.
Jak poznać czyjeś nastawienie?
Po pierwsze, należy wiedzieć, że istnieją dwa rodzaje nastawienia. Każdy z nas zapewne znajdzie obszary, w których przejawia się mocniej jedno z nich. W określeniu nastawienia mogą być pomocne pytania:
- Jak to się stało, że jesteś taki dobry w…?
- Wierzysz, że ludzie się zmieniają?
- Jak znosisz niepowodzenia? Kto/co jest im winny?
Jeśli masz odpowiednią wiedzę i będziesz czujnym obserwatorem, to wychwycisz stwierdzenia typu:
- Ludzie się nie zmieniają.
- To nie dla mnie.
- Jestem mądrzejszy od...
- Nie potrafię nauczyć się… (np. geografii).
- Nie potrafię zapamiętać imion.
- Nie jestem dobry z...
- Jestem najlepszy.
To frazy, które mogą wypowiadać osoby nastawione na trwałość.
A czego możesz się spodziewać po osobie nastawionej na rozwój? Taka osoba:
- Jak się coś nie udaje, to akceptuje to i działa dalej. Wyciąga wnioski.
- Nie umiem, ok. Nauczę się. Spróbuję być lepszy. Kieruje się zasadą: zrozumiem i wyciągnę naukę z przeżytych wydarzeń.
Autorka podaje przykład zdrady w związku, w obliczu której osoby nastawione na trwałość szukają zemsty na partnerze lub przestają w siebie wierzyć. Mogą zadawać sobie pytanie: Dlaczego mnie to spotkało? Użalają się nad sobą. Natomiast osoby nastawione na rozwój postępują w takich sytuacjach zgodnie z zasadą: zrozumiem, przebaczę, wyciągnę wnioski… i żyję dalej.
Jednym słowem, osoby nastawione na rozwój, nawet w tak dramatycznych okolicznościach, starają się znaleźć ważne lekcje dla siebie. Zadają sobie pytania: Co mi to da? Co mogę z tym zrobić? Też przeżywają, potrzebują czasu, ale kierunek wyznaczają im zrozumienie, nauka i chęć uniknięcia takich sytuacji w przyszłości.
Rodzice, nauczyciele, trenerzy
Zapewne już widzisz, że nastawienie może mieć kluczowe znaczenie u osób należących do tych grup społecznych. Warto zauważyć, co podkreśla profesor Dweck, że nawet jeśli sami jesteśmy nastawieni na rozwój, to wcale nie oznacza, że to nastawienie będziemy przekazywać swoim podopiecznym. Zatem trzeba to robić świadomie.
Taki nastawiony na rozwój rodzic, nauczyciel czy trener nie dzieli podopiecznych na zdolniejszych i mniej zdolnych. Mało tego, sam uwielbia się uczyć i wie, że to świetny sposób zdobywania nowej wiedzy.
Autorka pisze: „Wszystko zaczyna się od nastawienia na rozwój – swój własny i uczniów”.
Zatem, jak dawać feedback, aby wzmacniać nastawienie na rozwój?
Aby wzmacniać nastawienie na rozwój, warto dostrzegać wykonaną pracę. Można powiedzieć: Tomek, gratuluję 5 z angielskiego. To doskonała ocena. Widzę, że się do tego dobrze przygotowałeś.
Nie mówimy: jesteś mądry, jesteś głupi, jesteś wyjątkowy, jesteś najlepszy. Niestety, osoba, do której tak się zwrócimy, jest gotowa w to uwierzyć, a to wspiera nastawienie na trwałość.
Po raz kolejny posłużę się cytatem z książki: „[…] mówiąc dzieciom, że są mądre, w ostatecznym rozrachunku doprowadzamy do tego, że czują się głupsze i tak się zachowują, ale jednocześnie chętnie chwalą się swoim intelektem”.
Warto chwalić za:
- wykazanie inicjatywy,
- doprowadzenie zadania do końca,
- nauczenie się czegoś nowego i trudnego,
- wykazanie się odwagą w obliczu przeciwieństw,
- otwartość na krytykę i gotowość do jej wykorzystania.
Uwaga! Nie należy chwalić za wysiłek, którego nie było. Jeśli ktoś się obija i dostaje dobrą ocenę, to nie chwalimy wykonanej pracy. Możemy za to powiedzieć: To zadanie było dla Ciebie łatwe, jakie wyzwanie sobie teraz zafundujesz?
Jeśli chcemy docenić włożony wysiłek, to należy powiązać go z wynikiem. Na przykład: Ten projekt to efekt kilku tygodni solidnej pracy, szanuję twoją sumienność i wytrwałość. Brawo za doprowadzenie tego do końca.
Jeśli nie było wyniku, a podopieczny napracował się, to trzeba zauważyć i docenić jego pracę. Na przykład: Tym razem inni byli lepsi, doceniam to, jak rzetelnie przygotowywałeś się do tych zawodów. Doceniam twoją postawę w czasie trwania zawodów i koncentrację w czasie startu.
***
Ten tekst zawiera najważniejsze lekcje, które wyciągnąłem z książki Nowa psychologia sukcesu. Dzięki spisaniu ich poukładałem notatki, przemyślałem wiele kwestii i – mam nadzieję – szybko je wdrożę. Dziękuję za wspólne spędzenie kilku minut. Jeśli uważasz ten tekst za wartościowy, to proszę, poleć go tym, którzy powinni go przeczytać.
Na zakończenie jeszcze jeden cytat: „Człowiek nie staje się kimś dzięki wygranej, lecz dzięki temu, że daje z siebie wszystko”.
